است . از اين عكسها و زيرنويسهاى آنها و نيز از نوشته‌هاى ديگر نامبرده و نويسندگان ديگر برمىآيد كه در سال‌هاى پايانى سدهء سيزدهم و دههء نخستين سدهء چهاردهم خورشيدى اين اشخاص دست در كار ادارهء مدارس شوكتيّه بوده و در آنها تدريس مىكرده‌اند : ميرزا احمد نراقى ( مدير ) . سيّد رضى حسين خان هندى ( ناظم ) . شيخ احمد سليمانى ( نراقى ) . ميرزا مهدى نراقى . مفيد الملك رشديّه . ميرزا ابو القاسم خان واثق . دكتر محمود خان كسروى . دكتر على اكبر خان . ميرزا محمّد حسين شريف ( بزرگ ) . شيخ عبد اللّه هادوى . شيخ محمد رضا ناصح . ميرزا احمد ناصح . شيخ على اكبر ناصح . ميرزا ذبيح اللّه ناصح . ميرزا اسد اللّه ناصح . ميرزا محمّد ناصح . سيّد محمّد فرزان . محسن اسدى . سيد غلامرضا سعيدى . محمّد على منصف . ميرزا محمّد حسين مهتدى ( كوچك ) . محمّد حسن غنى . محمّد على ملك‌پور . ميرزا هادى سالك‌زاده . محمّد حسين افتخارى . محمّد باقر فريدى . طوفانى . خانم طوبى محمودى ( دختر ميرزا خانلر خان اعتصام الملك ) . مدارس شوكتيّه تا فروردين 1316 خورشيدى زير نظر شوكت الملك و از محلّ درآمد همان موقوفات « شوكتى » بر نهج سابق خود اداره مىشد . در آن سال چون مسألهء يكنواخت كردن برنامه‌هاى آموزشى سراسر كشور پيش آمد و دولت مصمّم به اجراى آن بود وى مدارس شوكتيّه را به دولت واگذار كرد و ادارهء « معارف » كه ديگر « فرهنگ » نام گرفته بود ادارهء آنها را به عهده گرفت « 1 » . نخستين دبستان پسرانهء دولتى بيرجند در سال 1311 خورشيدى به همين نام تأسيس گشت و مديريّت آن به شادروان على اصغر فاضلى واگذار شد و او اين دبستان را در حسينيّهء راغبى - واقع در كوچهء پشت ( شمال ) مسجد عاشورا - داير نمود . در سال‌هاى بعد چند دبستان دولتى ديگر ( پسرانه و دخترانه ) ، يك دبستان « مختلط » چهار كلاسه ( كه چند سالى داير بود ) ، دو دانشسراى مقدّماتى ( پسرانه در سال 1316 و دخترانه در سال 1318 ) ، يك دبيرستان پسرانه ( دورهء اوّل ) ضميمهء دانشسراى مقدماتى پسران ( در سال 1316 ) و يك مدرسهء « اكابر » ( ويژهء بزرگسالان ) كه شبها فعاليّت مىكرد در بيرجند تأسيس و داير شد . در دههء دوم سدهء اخير « فرهنگ » بيرجند گسترش زيادى پيدا كرد و بجز فرهنگ شهرستان بيرجند فرهنگ سيستان و بلوچستان را نيز اداره مىكرد و آن را « ادارهء فرهنگ شهرستان بيرجند و مكران » نام نهاده بودند . در اين دهه تعدادى مدرسه در روستاهاى شهرستان بيرجند و شهرهاى بلوچستان و سيستان تأسيس گشت . اين گسترش در دههء سوّم - به‌ويژه در سال‌هايى كه استاد علّامه شادروان سيّد محمّد فرزان رياست فرهنگ بيرجند را برعهده داشت

--> ( 1 ) . نك : منصف . محمد على . " امير قاين " . چاپ دوم . ص 135 .